Kościół Ewangelicki w Wiśle
Kościół Ewangelicki w Wiśle
Kościół ewangelicki w Wiśle należy do najważniejszych zabytków miasta, a jednocześnie przypomina o wyjątkowej historii religijnej całego Śląska Cieszyńskiego. Świątynia nosząca wezwanie Apostołów Piotra i Pawła stoi w centrum Wisły, przy ulicy 1 Maja, niedaleko rynku, parku i popularnego deptaka. Choć jej klasycystyczna bryła może wydawać się dość skromna, warto zatrzymać się tutaj podczas spaceru po mieście. Jest to bowiem nie tylko zabytek architektury, ale przede wszystkim miejsce opowiadające o dziejach wiślańskich ewangelików.
Kościół Ewangelicki w Wiśle – długa historia
Wisła jest jednym z najważniejszych ośrodków luteranizmu w Polsce. Ewangelicy przez stulecia stanowili znaczną część miejscowej społeczności, a ich wiara, zwyczaje i działalność miały ogromny wpływ na rozwój miejscowości. Historia protestantyzmu na tym terenie sięga czasów reformacji, która bardzo szybko dotarła na Śląsk Cieszyński.
Pierwszy ewangelicki kościół w Wiśle istniał prawdopodobnie już w XVII wieku. Była to niewielka drewniana świątynia służąca nielicznej wówczas osadzie. Sytuacja protestantów stała się jednak bardzo trudna w okresie kontrreformacji. W 1654 roku na terenie Księstwa Cieszyńskiego zamknięto dziesiątki ewangelickich kościołów. Wierni zostali pozbawieni własnych świątyń i przez wiele lat spotykali się potajemnie, między innymi w trudno dostępnych miejscach w lasach.
Pamiątką tamtych czasów jest znajdujący się na zboczu Bukowej tak zwany leśny kościół. Nie jest to budowla, lecz miejsce wśród skał, gdzie według tradycji odprawiano zakazane nabożeństwa. Dzisiaj należy ono do najciekawszych historycznych zakątków Wisły i dobrze uzupełnia zwiedzanie kościoła ewangelickiego w centrum miasta.
Od domu modlitwy do murowanego kościoła
Sytuacja ewangelików poprawiła się po ogłoszeniu przez cesarza Józefa II patentu tolerancyjnego w 1781 roku. Dokument pozwalał protestantom między innymi na tworzenie parafii oraz wznoszenie domów modlitwy. Nadal obowiązywały jednak liczne ograniczenia. Budynki nie mogły przypominać okazałych kościołów katolickich, posiadać wież ani dzwonów, a ich wejścia nie powinny wychodzić bezpośrednio na główną ulicę.
Już w 1782 roku wiślańscy ewangelicy zbudowali drewniany dom modlitwy i utworzyli własny zbór. Obok świątyni powstawały kolejne budynki związane z działalnością parafii. Wybudowano szkołę wyznaniową, a na początku XIX wieku również murowaną plebanię.
Z czasem drewniany kościół okazał się zbyt mały dla rozwijającej się społeczności. Obecną murowaną świątynię wzniesiono w latach 1833–1838 z inicjatywy księdza Michała Kupferschmida. Projekt przygotował architekt Edward Koerber. Budowa wymagała dużego zaangażowania miejscowych wiernych, którzy pomagali zarówno finansowo, jak i poprzez własną pracę.
Kościół został uroczyście poświęcony 29 czerwca 1838 roku, w dniu wspomnienia Apostołów Piotra i Pawła. Początkowo wyglądał inaczej niż obecnie. Zgodnie z ograniczeniami obowiązującymi protestantów był pozbawiony wieży oraz dzwonów. Dopiero po uzyskaniu przez ewangelików pełniejszych praw wyznaniowych możliwe stało się nadanie budowli bardziej tradycyjnego wyglądu. Trójkondygnacyjną wieżę dobudowano w latach 1861–1863.
Klasycystyczna architektura kościoła ewangelickiego w Wiśle
Kościół Apostołów Piotra i Pawła w Wiśle jest jednym z najcenniejszych przykładów klasycystycznej architektury ewangelickiej na Śląsku Cieszyńskim. Należy do grupy tak zwanych kościołów józefińskich, wznoszonych po ogłoszeniu patentu tolerancyjnego. Podobne świątynie można zobaczyć między innymi w Ustroniu, Jaworzu, Starym Bielsku i Bielsku-Białej.
Zewnętrzna forma wiślańskiego kościoła jest prosta, spokojna i uporządkowana. Jasne elewacje podzielono regularnie rozmieszczonymi oknami, które dobrze doświetlają wnętrze. Budynek nie posiada rozbudowanych dekoracji ani licznych detali rzeźbiarskich. Jego wygląd nawiązuje do klasycystycznej zasady harmonii, symetrii i umiaru.
Najbardziej charakterystycznym elementem świątyni jest wysoka wieża znajdująca się od strony wejścia. Jej kolejne kondygnacje zostały wyraźnie zaznaczone gzymsami, a całość zamyka smukłe zwieńczenie. Dobudowanie wieży zmieniło pierwotny wygląd domu modlitwy i sprawiło, że kościół stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów w centrum Wisły.
Na jednej z zewnętrznych ścian warto również odnaleźć zegar słoneczny. Jest to detal łatwy do przeoczenia podczas szybkiego spaceru, dlatego dobrze obejść świątynię dookoła i przyjrzeć się jej z różnych stron.
Wnętrze kościoła Apostołów Piotra i Pawła
Wnętrze kościoła ewangelickiego w Wiśle jest trójnawowe i ma układ halowy. Nawy rozdzielają rzędy filarów, a wzdłuż naw bocznych biegną dwukondygnacyjne empory. Takie galerie są charakterystyczne dla wielu świątyń protestanckich. Pozwalały pomieścić większą liczbę uczestników nabożeństw, a jednocześnie zapewniały dobrą widoczność ambony i części ołtarzowej.
Wystrój kościoła jest oszczędny, co odpowiada ewangelickiemu rozumieniu przestrzeni sakralnej. Nie znajdziemy tutaj wielu bocznych ołtarzy, figur świętych ani bogatych barokowych dekoracji. Dominują biel oraz jasne, spokojne barwy, dzięki którym wnętrze wydaje się przestronne i pełne światła. Jego najważniejsze elementy mają kierować uwagę wiernych na Słowo Boże, modlitwę i sakramenty.
Szczególne znaczenie ma ambona, ponieważ głoszenie Ewangelii zajmuje centralne miejsce w luterańskim nabożeństwie. Ważna jest również część ołtarzowa, za którą znajduje się najbardziej barwny element wystroju świątyni – okazały witraż przedstawiający Apostołów Piotra i Pawła.
Witraż powstał w 1932 roku. Został wykonany przez Krakowski Zakład Witraży według projektu Adama Ciompy. W jego kompozycji można dostrzec nawiązania do sztuki młodopolskiej. Intensywne kolory przeszklenia wyraźnie odcinają się od niemal monochromatycznego wnętrza i przyciągają wzrok zaraz po wejściu do kościoła.
Biel ścian uzupełniają dyskretne złocenia oraz niebieskie akcenty. Na uwagę zasługują także motywy słonecznikowe widoczne w kasetonach. Te subtelne elementy kolorystyczne wprowadzono w latach siedemdziesiątych XX wieku z inicjatywy Ignacego Płazaka, konserwatora zabytków i ówczesnego dyrektora zamku w Pszczynie.
Czy można zwiedzić kościół ewangelicki w Wiśle?
Kościół znajduje się przy ulicy 1 Maja 49, bardzo blisko głównego deptaka, dlatego bez trudu można włączyć go do spaceru po centrum Wisły. Trzeba jednak pamiętać, że jest to czynna świątynia, a nie obiekt muzealny dostępny przez cały dzień.
Poza nabożeństwami do wnętrza kościoła zazwyczaj nie można swobodnie wejść. Drzwi bywają otwarte, lecz dalsze przejście zamyka metalowa krata. Przez nią można zobaczyć większą część nawy, empory, ambonę oraz ołtarz z witrażem Apostołów Piotra i Pawła, ale możliwości dokładnego obejrzenia wyposażenia i wykonania zdjęć są ograniczone. Osoby, którym zależy na wejściu do środka, powinny przybyć w czasie nabożeństwa albo wcześniej skontaktować się z parafią i zapytać o możliwość zwiedzania.
Krata może być dla turysty pewnym rozczarowaniem, zwłaszcza że świątynia jest wymieniana wśród najważniejszych zabytków miasta. Pozwala jednak zobaczyć ogólny układ kościoła i jego najważniejszy witraż. Warto przy tym zachować ciszę i pamiętać, że jest to przede wszystkim miejsce modlitwy miejscowej wspólnoty.
Zespół parafialny w centrum Wisły
Sam kościół jest częścią większego, historycznego zespołu parafialnego. W jego sąsiedztwie zachowały się budynki związane z działalnością wiślańskich ewangelików, między innymi dawna szkoła oraz plebania. Murowana plebania powstała w latach 1805–1807, jeszcze przy wcześniejszym drewnianym domu modlitwy, a następnie została nadbudowana w 1885 roku. Budynek dawnej szkoły ewangelickiej pochodzi natomiast z 1824 roku.
Z historią miejscowej społeczności związany jest również cmentarz ewangelicki „Na Groniczku”. Spoczywają na nim osoby zasłużone dla miasta i regionu, między innymi Bogumił Hoff, badacz i popularyzator Wisły, jego syn Bogdan Hoff, kompozytor Jan Sztwiertnia oraz Stanisław Hadyna, założyciel Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk”.
Czy warto zobaczyć kościół ewangelicki w Wiśle?
Kościół Apostołów Piotra i Pawła warto odwiedzić nawet wtedy, gdy będzie można spojrzeć do jego wnętrza jedynie przez kratę. Świątynia znajduje się w samym centrum, więc dojście do niej nie wymaga zbaczania z głównej trasy zwiedzania. Jej znaczenie polega nie tylko na walorach architektonicznych, lecz również na związku z historią mieszkańców Wisły.
To właśnie tutaj najlepiej widać, że kultura miasta powstawała na styku różnych wyznań i tradycji. Klasycystyczna bryła, dwukondygnacyjne empory, skromny wystrój oraz piękny witraż Apostołów Piotra i Pawła tworzą przestrzeń zupełnie inną od bogato dekorowanych kościołów katolickich. Wizyta przy świątyni pozwala więc poznać mniej oczywiste oblicze popularnego beskidzkiego kurortu i lepiej zrozumieć religijną różnorodność Śląska Cieszyńskiego.
Po sąsiedzku znajduje się budynek Muzeum Beskidzkiego.
Foto: własne
